اگر سر کودک داد زدیم چه کنیم؟ راه ترمیم رابطه با فرزند
والد کامل وجود ندارد. پذیرش اشتباه، عذرخواهی، ترمیم رابطه و تغییر رفتار به کودک یاد می‌دهد مسئولیت‌پذیری و رابطه سالم چگونه شکل می‌گیرد.
چگونه اشتباهات تربیتی را جبران کنیم؟
والدین کامل وجود ندارند؛ چگونه اشتباهاتمان را در تربیت کودک جبران کنیم؟
مادر یا پدر بودن یعنی هر روز با موقعیت‌های جدیدی روبه‌رو شویم که برای همه آنها جواب آماده نداریم.
یک روز با آرامش با کودک صحبت می‌کنیم و روز دیگر آن‌قدر خسته‌ایم که سر او داد می‌زنیم.
یک روز با حوصله به حرف‌هایش گوش می‌دهیم و روز دیگر فقط می‌گوییم:
«الان وقت ندارم.»
گاهی بیش از حد سخت می‌گیریم، گاهی بیش از حد کوتاه می‌آییم و گاهی بعد از یک واکنش اشتباه ساعت‌ها خودمان را سرزنش می‌کنیم.
اما یک واقعیت مهم وجود دارد:
والد کامل وجود ندارد.
هدف فرزندپروری سالم این نیست که والد هیچ‌وقت اشتباه نکند؛ بلکه این است که بتواند اشتباه خود را ببیند، مسئولیت آن را بپذیرد و رابطه را ترمیم کند.
CDC فرزندپروری را فرایندی می‌داند که کودک را به سمت استقلال هدایت می‌کند و بر حمایت، محافظت و راهنمایی کودک متناسب با مرحله رشد تأکید دارد.
اشتباه کردن به معنی والد بد بودن نیست
ممکن است یک روز آن‌قدر خسته باشید که با صدای بلند بگویید:
«چند بار باید بگم؟!»
بعد از چند دقیقه احساس عذاب وجدان کنید.
اما یک واکنش اشتباه به تنهایی شما را به «والد بد» تبدیل نمی‌کند.
مسئله زمانی جدی‌تر می‌شود که رفتار آسیب‌زا به الگوی دائمی تبدیل شود و والد هیچ تلاشی برای تغییر آن نکند.
اگر متوجه اشتباه خود می‌شوید و تلاش می‌کنید آن را اصلاح کنید، در واقع یک مهارت ارزشمند را نیز به کودک آموزش می‌دهید:
مسئولیت‌پذیری.
عذرخواهی کردن از کودک اقتدار والد را از بین نمی‌برد
بعضی والدین فکر می‌کنند اگر از کودک عذرخواهی کنند، کودک دیگر به حرفشان گوش نمی‌دهد.
اما عذرخواهی درست، به معنای از بین رفتن اقتدار نیست.
مثلاً می‌توان گفت:
«من امروز خیلی عصبانی شدم و سر تو داد زدم. داد زدن کار درستی نبود. بابتش متأسفم.»
بعد می‌توان اضافه کرد:
«اما کاری که انجام دادی هنوز نیاز به اصلاح داره. دفعه بعد می‌خوام با آرامش درباره‌اش صحبت کنیم.»
در این حالت، والد هم مسئولیت رفتار خودش را پذیرفته و هم قانون را کنار نگذاشته است.
عذرخواهی واقعی چه ویژگی‌هایی دارد؟
یک عذرخواهی سالم بهتر است سه بخش داشته باشد:
اول: پذیرش رفتار
«من سر تو داد زدم.»
دوم: پذیرش مسئولیت
«این کار من درست نبود.»
سوم: تلاش برای اصلاح
«دفعه بعد وقتی خیلی عصبانی شدم، قبل از صحبت کردن چند دقیقه فاصله می‌گیرم.»
بهتر است از عذرخواهی‌هایی مانند:
«ببخشید ولی تو هم باعث شدی عصبانی بشم.»
استفاده نکنیم.
چون بخش دوم، مسئولیت رفتار را دوباره به کودک منتقل می‌کند.
بعد از اشتباه، رابطه را ترمیم کنید
گاهی والد تصور می‌کند اگر بعد از دعوا دیگر درباره آن صحبت نکند، موضوع تمام شده است.
اما ترمیم رابطه می‌تواند اهمیت زیادی داشته باشد.
کنار کودک بنشینید، با او صحبت کنید و اگر مناسب است او را در آغوش بگیرید.
بگویید:
«می‌دونم امروز از رفتار من ناراحت شدی. می‌خوام بدونی که دوستت دارم و ناراحت بودن تو برای من مهمه.»
پذیرش و ارتباط مثبت با کودک از عناصر مهم رابطه سالم والد و کودک هستند. AAP نیز بر اهمیت ارتباط مثبت، پذیرش کودک و کاهش انتقاد و تحقیر تأکید می‌کند.
اشتباه خودمان را بهانه تربیتی نکنیم
گاهی والد بعد از عصبانیت می‌گوید:
«خب اگر گوش می‌دادی من داد نمی‌زدم.»
این جمله باعث می‌شود کودک احساس کند مسئول خشم والد است.
بهتر است دو موضوع را جدا کنیم:
رفتار کودک ممکن است نیاز به اصلاح داشته باشد؛ اما مسئولیت نحوه واکنش والد با خود والد است.
می‌توان گفت:
«کاری که کردی درست نبود و درباره‌اش صحبت می‌کنیم. اما من هم نباید سر تو داد می‌زدم.»
اگر زیاد عصبانی می‌شویم چه کنیم؟
اگر متوجه شده‌اید بیشتر از چیزی که دوست دارید عصبانی می‌شوید، فقط روی رفتار کودک تمرکز نکنید.
گاهی لازم است شرایط خودتان را بررسی کنید.
آیا خواب کافی دارید؟
آیا تقریباً تمام مسئولیت‌ها روی دوش شماست؟
آیا فرصت استراحت دارید؟
آیا دائماً در حال انجام چند کار هستید؟
آیا توقعاتتان از خودتان بیش از حد بالاست؟
والد خسته معمولاً ظرفیت کمتری برای تحمل رفتارهای دشوار دارد.
بنابراین مراقبت از خود، تجمل نیست؛ بخشی از توانایی والد برای پاسخ دادن به نیازهای کودک است.
قبل از واکنش یک مکث کوتاه ایجاد کنید
وقتی احساس می‌کنید خشم در حال بالا رفتن است، لازم نیست همان لحظه تصمیم تربیتی بگیرید.
اگر کودک در امنیت است، چند لحظه فاصله بگیرید.
آرام نفس بکشید.
آب بنوشید.
چند ثانیه سکوت کنید.
بعد برگردید و صحبت کنید.
این مکث ساده می‌تواند فاصله‌ای بین «احساس» و «رفتار» ایجاد کند.
کودک از اشتباه والد چه چیزی یاد می‌گیرد؟
اتفاقاً اشتباه والد می‌تواند تبدیل به یک فرصت آموزشی شود.
وقتی کودک می‌بیند مادر می‌گوید:
«اشتباه کردم.»
او یاد می‌گیرد اشتباه کردن پایان دنیا نیست.
وقتی پدر می‌گوید:
«من ناراحت بودم، ولی نباید با صدای بلند صحبت می‌کردم.»
کودک یاد می‌گیرد احساسات شدید، مجوز رفتار آسیب‌زننده نیستند.
و وقتی والد بعد از عذرخواهی واقعاً رفتار خود را تغییر می‌دهد، کودک مفهوم مسئولیت‌پذیری را در عمل می‌بیند.
برای تربیت کودک دنبال «والد کامل» نباشید
شبکه‌های اجتماعی گاهی تصویر غیرواقعی از والدگری ایجاد می‌کنند:
مادری که همیشه صبور است،
خانه‌ای همیشه مرتب،
کودکی که همیشه آرام است،
غذای سالم در تمام وعده‌ها،
و والدینی که هیچ‌وقت اشتباه نمی‌کنند.
اما زندگی واقعی این‌طور نیست.
کودک به والد بی‌نقص نیاز ندارد.
او به والد قابل اعتماد، پاسخگو و حاضر نیاز دارد.
والدی که اگر اشتباه کرد، بتواند دوباره ارتباط برقرار کند.
توجه مثبت را بیشتر کنید
رابطه والد و کودک فقط نباید حول اصلاح رفتارهای نامناسب بچرخد.
CDC تأکید می‌کند توجه مثبت، تشویق و تقویت رفتارهای مطلوب می‌تواند به افزایش رفتارهای مناسب و حتی تقویت عزت‌نفس کودک کمک کند.
گاهی فقط پنج دقیقه بازی کردن با کودک، بدون موبایل و بدون آموزش دادن، می‌تواند فرصت خوبی برای ارتباط باشد.
بگذارید کودک بازی را انتخاب کند.
دنبالش کنید.
به کاری که انجام می‌دهد توجه کنید.
مثلاً بگویید:
«داری یک برج خیلی بلند می‌سازی.»
یا:
«دیدم چقدر با دقت این قطعه رو گذاشتی.»
CDC نیز بازی کودک‌محور را فرصتی برای افزایش استقلال، اعتمادبه‌نفس و ارتباط والد و کودک معرفی می‌کند.
اگر اشتباه‌ها تکرار می‌شوند چه کنیم؟
اگر دائماً یک رفتار خاص را تکرار می‌کنید، فقط قول ندهید که «دیگه هیچ‌وقت این کار رو نمی‌کنم».
یک برنامه کوچک بسازید.
مثلاً اگر معمولاً صبح‌ها به دلیل عجله سر کودک داد می‌زنید:
شب قبل لباس‌ها را آماده کنید.
زمان بیدار شدن را کمی تغییر دهید.
کارهای صبح را ساده‌تر کنید.
به کودک از قبل اطلاع دهید چه اتفاقی قرار است بیفتد.
روتین‌های قابل پیش‌بینی و ثابت می‌توانند به کودک و والد کمک کنند بدانند چه چیزی قرار است اتفاق بیفتد و چگونه باید واکنش نشان دهند.
اگر رابطه‌مان آسیب دیده باشد چه؟
رابطه والد و کودک قابل ترمیم است.
حتی اگر مدتی ارتباط خوبی نداشته‌اید، می‌توانید از امروز شروع کنید.
یک گفت‌وگوی ساده:
«فکر می‌کنم مدتی خیلی عصبانی بودم و زیاد سر تو داد زدم. می‌خوام از این به بعد بیشتر با هم حرف بزنیم.»
بعد فقط حرف نزنید؛ رفتار جدید را در روزهای بعد نشان دهید.
اعتماد معمولاً با یک گفت‌وگو ساخته نمی‌شود؛ با تکرار رفتارهای قابل اعتماد ساخته می‌شود.
چه زمانی بهتر است کمک بگیریم؟
اگر خشم والد بسیار شدید است، کنترل آن دشوار شده، درگیری‌های خانوادگی مداوم هستند یا رفتارهایی مانند خشونت و آسیب به کودک اتفاق می‌افتد، بهتر است از متخصص سلامت روان یا متخصص کودک کمک گرفته شود.
کمک گرفتن نشانه شکست نیست.
گاهی والد برای اینکه بتواند بهتر از کودک مراقبت کند، خودش به حمایت نیاز دارد.
جمع‌بندی
یکی از زیباترین واقعیت‌های فرزندپروری این است که لازم نیست کامل باشیم تا والد خوبی باشیم.
ممکن است اشتباه کنیم.
ممکن است خسته شویم.
ممکن است عصبانی شویم.
اما می‌توانیم برگردیم، عذرخواهی کنیم، رابطه را ترمیم کنیم و دفعه بعد کمی بهتر عمل کنیم.
کودک بیش از آنکه به والد بی‌نقص نیاز داشته باشد، به والدینی نیاز دارد که حضورشان قابل پیش‌بینی باشد، احساساتش را بشنوند، مرزهای سالم داشته باشند و وقتی اشتباه می‌کنند مسئولیت آن را بپذیرند.
شاید فرزندپروری سالم دقیقاً همین باشد:
نه تلاش برای کامل بودن؛ بلکه تلاش برای بهتر شدن، روزبه‌روز.