چگونه کودک را به همکاری و گوش دادن تشویق کنیم؟
اگر کودک حرف‌گوش نمی‌دهد، قبل از تنبیه علت را پیدا کنید؛ دستورهای کوتاه، انتخاب محدود، ثبات و توجه مثبت همکاری کودک را بیشتر می‌کند.
کودک حرف گوش نمی دهد، مشکل از کجاست؟
کودک حرف گوش نمی‌دهد؛ مشکل از کجاست و چطور باید با او رفتار کنیم؟
«هرچی می‌گم، انگار اصلاً نمی‌شنوه!»
این جمله را خیلی از والدین درباره فرزندشان می‌گویند. اما آیا هر کودکی که همیشه مطابق خواسته والد رفتار نمی‌کند، «حرف‌گوش‌نکن» است؟
نه.
گاهی کودک واقعاً دستور را متوجه نشده، گاهی خسته یا گرسنه است، گاهی مشغول فعالیتی جذاب است و گاهی نیز به دلیل سن و مرحله رشد، هنوز توانایی کنترل تکانه و تغییر سریع فعالیت را به اندازه کافی ندارد.
CDC تأکید می‌کند که رفتار، توانایی و نیازهای کودک با مرحله رشد تغییر می‌کند و روش برخورد والد باید با سن و سطح رشد کودک هماهنگ باشد.
اول مطمئن شوید کودک واقعاً متوجه شده است
فرض کنید مادر از فاصله دور می‌گوید:
«اتاقت رو جمع کن!»
کودک مشغول بازی است و واکنش نشان نمی‌دهد.
ممکن است والد تصور کند کودک عمداً گوش نمی‌دهد، اما دستور برای او خیلی کلی است.
بهتر است نزدیک شوید، توجهش را جلب کنید و یک درخواست مشخص بدهید:
«لطفاً ماشین‌ها رو داخل جعبه بذار.»
در سنین پایین، دستورهای کوتاه و مشخص معمولاً قابل فهم‌تر هستند.
یک درخواست در هر مرحله
وقتی والد پشت سر هم چند دستور می‌دهد، احتمال دارد کودک فقط بخشی از آن را پردازش کند:
«لباست رو بپوش، اسباب‌بازی‌هات رو جمع کن، دست‌هات رو بشور، بیا صبحانه بخور، دیر شد!»
برای یک کودک خردسال، این فهرست می‌تواند زیاد باشد.
بهتر است مراحل را جدا کنید:
«اول لباس‌هات رو بپوش.»
بعد از انجام آن:
«حالا اسباب‌بازی‌هات رو جمع کنیم.»
از «نکن» کمتر استفاده کنید
CDC برای کودکان پیش‌دبستانی توصیه می‌کند وقتی به کودک می‌گویید «نه»، رفتار جایگزین را نیز مشخص کنید.
مثلاً:
به جای:
«ندو!»
بگویید:
«اینجا آروم راه برو.»
به جای:
«جیغ نزن!»
بگویید:
«اگر چیزی می‌خوای، با صدای آروم بگو.»
کودک باید بداند چه کاری از او انتظار داریم.
انتخاب محدود بدهید
گاهی کودک مخالفت می‌کند چون می‌خواهد احساس کنترل داشته باشد.
می‌توان در محدوده قابل قبول به او انتخاب داد:
«الان وقت خوابه. دوست داری اول مسواک بزنی یا لباس خوابت رو بپوشی؟»
اصل خواب تغییر نکرده است؛ اما کودک احساس می‌کند در فرایند تصمیم‌گیری مشارکت دارد.
از کودک انتظار غیرواقعی نداشته باشید
اگر کودک در حال بازی بسیار جذابی است و ناگهان بگوییم:
«همین الان بازی رو ول کن و بیا.»
احتمال مخالفت زیاد است.
بهتر است قبل از تغییر فعالیت هشدار بدهیم:
«پنج دقیقه دیگه وقت جمع کردن اسباب‌بازی‌هاست.»
بعد:
«دو دقیقه دیگه جمع می‌کنیم.»
این کار به کودک فرصت آماده شدن ذهنی می‌دهد.
آرام اما قاطع باشید
یکی از مهم‌ترین اصول تربیت، ثبات است.
اگر والد یک بار برای یک رفتار قانون بگذارد و دفعه بعد همان رفتار را نادیده بگیرد، کودک نمی‌تواند به‌خوبی پیش‌بینی کند چه چیزی انتظار می‌رود.
AAP نیز بر قوانین روشن و ثابت و پیامدهای قابل پیش‌بینی تأکید دارد.
قاطعیت لزوماً به معنی خشونت نیست.
می‌توان با صدای آرام گفت:
«می‌دونم دوست داری بازی کنی، اما الان وقت جمع کردنه.»
وارد بحث طولانی نشوید
کودک می‌گوید:
«نمی‌خوام!»
والد شروع می‌کند به توضیح دادن:
«چون دیروز هم جمع نکردی، چون همیشه همین کار رو می‌کنی، چون من خسته‌ام، چون...»
گاهی توضیح بیش از حد باعث طولانی شدن درگیری می‌شود.
یک جمله کوتاه بهتر است:
«می‌دونم دوست نداری. با این حال، الان وقت جمع کردنه.»
رفتار همکاری را ببینید
اگر کودک در نهایت همکاری کرد، حتی اگر کمی دیر، آن را ببینید:
«ممنون که وقتی گفتم، اومدی کمک کردی.»
AAP توجه به رفتار مطلوب و تشویق مشخص را از ابزارهای مؤثر انضباطی می‌داند.
وقتی کودک همکاری نمی‌کند
اگر قانون مهمی شکسته شده، پیامد از پیش تعیین‌شده را اجرا کنید.
مثلاً:
«اگر اسباب‌بازی رو پرت کنی، اون اسباب‌بازی برای مدتی کنار گذاشته می‌شه.»
اگر کودک دوباره آن را پرت کرد، بدون فریاد پیامد را اجرا کنید.
«دیدم دوباره پرت کردی. الان اسباب‌بازی رو کنار می‌ذاریم.»
ثبات معمولاً از تهدیدهای مکرر مؤثرتر است.
آیا کودک واقعاً «حرف‌گوش‌کن» باید باشد؟
شاید بهتر باشد هدفمان را تغییر دهیم.
هدف تربیت نباید ساختن کودکی باشد که بدون سؤال و فکر، هر دستوری را اجرا می‌کند.
ما می‌خواهیم کودکی تربیت کنیم که بتواند:
قانون را بفهمد،
احساس خود را بیان کند،
مخالفت محترمانه داشته باشد،
پیامد انتخاب‌هایش را بشناسد،
و به تدریج خودش رفتار مناسب را انتخاب کند.
کودک ممکن است گاهی بگوید:
«من این کار رو دوست ندارم.»
این جمله به خودی خود بدرفتاری نیست.
مسئله این است که چگونه مخالفت می‌کند.
چه زمانی بی توجهی به دستورها نیاز به بررسی دارد؟
اگر کودک تقریباً در همه محیط‌ها و موقعیت‌ها نمی‌تواند دستورهای ساده و متناسب با سن را دنبال کند، مشکلات رفتاری شدید دارد یا این وضعیت به زندگی خانوادگی و مدرسه آسیب جدی می‌زند، بهتر است با پزشک کودک یا متخصص مربوط مشورت شود.
همچنین اگر نگرانی درباره شنوایی، زبان، رشد یا رفتار کودک وجود دارد، نباید همه چیز را صرفاً «لجبازی» تلقی کرد.
جمع بندی
گاهی کودک حرف نمی‌زند یا همکاری نمی‌کند چون نمی‌خواهد؛ اما گاهی هم علت چیز دیگری است.
قبل از اینکه برچسب «حرف‌گوش‌نکن» بزنیم، بهتر است از خودمان بپرسیم:
آیا دستور من واضح بود؟
آیا متناسب با سن کودک بود؟
آیا کودک خسته یا گرسنه بود؟
آیا برای تغییر فعالیت به او فرصت دادم؟
آیا خودم در اجرای قانون ثابت هستم؟
تربیت مؤثر بیشتر از اینکه درباره وادار کردن کودک به اطاعت باشد، درباره آموزش مهارت همکاری و مسئولیت‌پذیری است.