مقایسه کردن کودک با دیگران چه آسیبی به او می رساند؟
مقایسه کودک با دیگران می‌تواند اعتمادبه‌نفس او را تضعیف کند. بهتر است پیشرفت کودک را با گذشته خودش بسنجیم و تلاش او را ببینیم.
تاثیر مقایسه کودک با خواهر و دوستان بر اعتماد به نفس
مقایسه کردن کودک با دیگران چه آسیبی به او می‌زند؟ چگونه به رشد اعتمادبه‌نفس کودک کمک کنیم؟
«ببین دخترخاله‌ات چقدر خوب درس می‌خونه!»
«دوستت هم‌سن توئه، چرا اون می‌تونه ولی تو نمی‌تونی؟»
«ببین برادرت چقدر آرومه، تو چرا همیشه شلوغ می‌کنی؟»
خیلی از والدین این جمله‌ها را از روی نگرانی یا حتی با نیت تشویق کودک به کار می‌برند. شاید هدفشان این باشد که کودک بیشتر تلاش کند، رفتار بهتری داشته باشد یا از الگوی موفق دیگری یاد بگیرد. اما مقایسه کردن مداوم کودک با دیگران می‌تواند پیام متفاوتی به او منتقل کند: «همین‌طور که هستم کافی نیستم.»
کودک برای ساختن تصویری که از خودش دارد، به واکنش والدین و اطرافیان توجه زیادی می‌کند. نوع صحبت کردن والدین، نحوه بازخورد دادن به موفقیت‌ها و شکست‌ها و میزان پذیرش کودک می‌تواند بر احساس ارزشمندی و اعتمادبه‌نفس او اثر بگذارد. آکادمی اطفال آمریکا نیز بر پذیرش کودک، ارتباط مثبت و توجه به تلاش‌ها و توانایی‌های واقعی او تأکید دارد.
چرا والدین کودک را مقایسه می‌کنند؟
مقایسه همیشه از قصد بد نمی‌آید.
گاهی مادر یا پدر نگران آینده کودک است و فکر می‌کند اگر او را با یک کودک موفق‌تر مقایسه کند، انگیزه بیشتری پیدا می‌کند.
گاهی والد خودش در کودکی مرتب با دیگران مقایسه شده و این روش برایش عادی شده است.
گاهی نیز خستگی باعث می‌شود والد جمله‌ای بگوید که اگر آرام‌تر بود، احتمالاً آن را انتخاب نمی‌کرد.
اما نیت خوب همیشه به معنای نتیجه خوب نیست.
کودک ممکن است از جمله «ببین دوستت چقدر مرتب است» این پیام را دریافت کند:
«من به اندازه دوستم خوب نیستم.»
اگر این پیام بارها تکرار شود، ممکن است به بخشی از تصویر ذهنی کودک از خودش تبدیل شود.
مقایسه چه اثری روی اعتماد به نفس کودک دارد؟
اعتمادبه‌نفس سالم یعنی کودک احساس کند ارزشمند است و توانایی یادگیری و رشد دارد.
وقتی کودک مرتب با دیگران مقایسه می‌شود، ممکن است به جای تمرکز بر رشد خودش، دائماً به دنبال پاسخ این سؤال باشد:
«آیا من از بقیه بهترم یا بدتر؟»
در چنین شرایطی موفقیت دیگران می‌تواند برای او تهدیدکننده باشد.
ممکن است وقتی دوستش نمره خوبی می‌گیرد، به جای خوشحال شدن، احساس کند خودش شکست خورده است.
در مقابل، وقتی کودک یاد بگیرد پیشرفت خود را با گذشته خودش مقایسه کند، نگاه سالم‌تری به رشد پیدا می‌کند.
مثلاً:
«ماه قبل نمی‌تونستی این کلمه رو بخونی، ولی الان خودت خوندیش.»
این جمله به جای مقایسه اجتماعی، روی پیشرفت واقعی کودک تمرکز دارد.
مقایسه کودک با خواهر یا برادر
یکی از آسیب‌زاترین انواع مقایسه، مقایسه بین خواهر و برادرهاست.
«خواهرت هیچ‌وقت این کار رو نمی‌کنه.»
«ببین برادرت چقدر مسئولیت‌پذیره.»
این جملات علاوه بر فشار روی کودک، ممکن است رابطه خواهر و برادر را نیز تحت تأثیر قرار دهند.
کودک ممکن است تصور کند برای دریافت محبت والدین باید از خواهر یا برادرش بهتر باشد.
در نتیجه، رقابت می‌تواند جای همکاری را بگیرد.
بهتر است هر کودک بر اساس ویژگی‌ها، توانایی‌ها و مسیر رشد خودش دیده شود.
مقایسه در درس و مدرسه
یکی از موقعیت‌های رایج مقایسه، عملکرد تحصیلی است.
اگر کودک در ریاضی ضعیف‌تر است و والد می‌گوید:
«ببین دوستت بیست گرفته، تو چرا نمی‌تونی؟»
ممکن است کودک به جای اینکه بفهمد در کدام بخش نیاز به تمرین دارد، تصور کند:
«من باهوش نیستم.»
در حالی که عملکرد تحصیلی تحت تأثیر عوامل مختلفی قرار دارد؛ از روش یادگیری و تمرین گرفته تا علاقه، خواب، شرایط روحی و سطح آمادگی کودک.
به جای مقایسه می‌توان پرسید:
«کدوم قسمت ریاضی برات سخت‌تره؟»
و بعد:
«بیاییم ببینیم چطور می‌تونیم بهترش کنیم.»
مقایسه ظاهری هم می‌تواند آسیب زا باشد
مقایسه فقط درباره درس و رفتار نیست.
«ببین دختر فلانی چقدر لاغره.»
«چرا موهات مثل اون نیست؟»
«کاش مثل خواهرت خوش‌لباس بودی.»
صحبت مداوم درباره ظاهر می‌تواند باعث شود کودک ارزش خود را بیش از حد به ظاهر گره بزند.
بهتر است در کنار توجه به مراقبت از بدن، درباره توانایی‌ها، احساسات، مهارت‌ها و ویژگی‌های شخصیتی کودک نیز صحبت کنیم.
مثلاً:
«بدنت کمک می‌کنه بدوی، بازی کنی و چیزهای جدید یاد بگیری.»
به جای مقایسه چه بگوییم؟
فرض کنید کودک اتاقش را مرتب نکرده است.
به جای:
«ببین دوستت چقدر مرتبه، تو همیشه شلخته‌ای.»
بگویید:
«اتاقت هنوز مرتب نشده. بیا ببینیم از کجا شروع کنیم.»
یا اگر کودک تکلیفش را کامل نکرده:
«ببین بقیه بچه‌ها انجام دادن.»
بهتر است بگویید:
«کدوم قسمت تکلیف برات سخت بود؟»
هدف این است که رفتار را ببینیم، نه اینکه شخصیت کودک را با شخص دیگری مقایسه کنیم.
کودک را با خودش مقایسه کنید
یکی از سالم‌ترین جایگزین‌ها، مقایسه کودک با گذشته خودش است.
مثلاً:
«قبلاً برای بستن بند کفشت کمک می‌خواستی، الان خودت انجامش می‌دی.»
«امروز تونستی پنج دقیقه بیشتر تمرکز کنی.»
«قبلاً وقتی عصبانی می‌شدی سریع می‌زدی، امروز گفتی عصبانی هستی.»
این نوع بازخورد به کودک نشان می‌دهد رشد فقط به معنی بهتر بودن از دیگران نیست.
رشد یعنی امروز کمی بیشتر از دیروز بلد باشیم.
تلاش را ببینید، نه فقط نتیجه را
CDC توصیه می‌کند والدین رفتارهای مطلوب را به شکل مشخص و مثبت مورد توجه قرار دهند. یعنی به جای تعریف کلی مانند «آفرین»، بهتر است دقیق بگوییم کودک چه کاری را خوب انجام داده است.
مثلاً:
«دیدم سه بار امتحان کردی تا پازلت رو درست کنی.»
یا:
«با اینکه این مسئله سخت بود، تسلیم نشدی.»
این نوع بازخورد به کودک کمک می‌کند بفهمد تلاش و پشتکار ارزشمند است.
اگر قبلاً زیاد مقایسه کرده‌ایم چه کنیم؟
لازم نیست خودتان را سرزنش کنید.
اگر متوجه شده‌اید که زیاد از مقایسه استفاده کرده‌اید، می‌توانید از همین امروز روش خود را تغییر دهید.
حتی می‌توانید با کودک صحبت کنید:
«گاهی من تو رو با بقیه مقایسه کردم و فکر می‌کنم این کار درست نبود. هر آدمی مسیر خودش رو داره و من می‌خوام بیشتر به پیشرفت خودت توجه کنم.»
این گفت‌وگو می‌تواند فرصت خوبی برای بازسازی رابطه باشد.
کودک باید بداند لازم نیست بهترین باشد
یکی از مهم‌ترین پیام‌هایی که والدین می‌توانند به کودک بدهند این است:
«برای دوست داشتنی بودن لازم نیست از همه بهتر باشی.»
کودک باید بداند حتی وقتی شکست می‌خورد، نمره پایین می‌گیرد، اشتباه می‌کند یا در کاری از دوستش ضعیف‌تر است، ارزش او از بین نمی‌رود.
این احساس امنیت به کودک اجازه می‌دهد بدون ترس از قضاوت، تجربه کند، سؤال بپرسد و اشتباه کند.
جمع بندی
مقایسه کردن کودک شاید در ظاهر راهی برای تشویق باشد، اما اگر زیاد و تحقیرآمیز استفاده شود می‌تواند اعتمادبه‌نفس و احساس ارزشمندی او را تحت تأثیر قرار دهد.
به جای اینکه بگوییم:
«چرا مثل او نیستی؟»
بهتر است بپرسیم:
«چطور می‌توانم کمکت کنم خودت، نسخه بهتری از خودت بشوی؟»
این تغییر کوچک در زبان والدین، می‌تواند نگاه کودک به خودش را تغییر دهد.