مراقبت های دوران بارداری
چکلیست کامل مراقبت از مادر باردار شامل آزمایشها، تغذیه، مکملها، فعالیت بدنی، سلامت روان، علائم خطر و آمادگی برای زایمان است.
چک لیست مراقبت از مادر باردار
چک لیست مراقبت از مادر باردار؛ از ماه اول تا روزهای نزدیک زایمان
بارداری یکی از مهمترین دورههای زندگی یک زن است؛ دورهای که بدن، احساسات، سبک زندگی و حتی برنامههای روزمره او تغییر میکند. مراقبت از مادر باردار فقط به انجام آزمایشها و سونوگرافیها محدود نمیشود. تغذیه مناسب، مصرف مکملهای لازم، کنترل فشار خون، توجه به علائم بدن، فعالیت بدنی، سلامت روان، واکسیناسیون و آمادگی برای زایمان، همگی بخشی از مراقبت صحیح دوران بارداری هستند.
سازمان جهانی بهداشت بر مراقبت منظم دوران بارداری تأکید دارد و مدل مراقبت خود را بر حداقل ۸ تماس با مراقب سلامت در طول بارداری بنا کرده است. هدف این مراجعات فقط بررسی جنین نیست؛ سلامت جسمی و روانی مادر نیز باید در تمام این دوره پیگیری شود.
در ادامه یک چکلیست جامع و قابل استفاده برای مادران باردار ارائه میکنیم.
چک لیست کلی مراقبت از مادر باردار
برای اینکه مراقبتهای بارداری سادهتر شود، میتوان آنها را در چند گروه قرار داد:
-
مراقبتهای پزشکی و آزمایشها
-
تغذیه و مکملها
-
فعالیت بدنی و استراحت
-
مراقبت از علائم و تغییرات بدن
-
سلامت روان
-
واکسیناسیون
-
پیشگیری از عفونتها
-
آمادگی برای زایمان
-
توجه به علائم هشداردهنده
البته برنامه مراقبتی هر مادر باید با توجه به سن، سابقه پزشکی، تعداد بارداریها، بیماریهای زمینهای و شرایط خود بارداری شخصیسازی شود.
سه ماهه اول بارداری؛ از تأیید بارداری تا پایان هفته ۱۲
سه ماهه اول زمان مهمی برای شروع مراقبتهای بارداری است. بهتر است بعد از مشخص شدن بارداری، مراجعه به پزشک یا ماما را به تعویق نیندازید.
WHO توصیه میکند اولین تماس مراقبتی در اوایل بارداری انجام شود و در نخستین مراجعه، وضعیت عمومی مادر، سابقه پزشکی و بارداری، داروهای مصرفی و عوامل خطر بررسی شوند.
چک لیست ماه های اول
□ تعیین سن بارداری و تاریخ احتمالی زایمان
□ بررسی فشار خون و وزن
□ بررسی سابقه بیماریهای قبلی
□ بررسی داروها و مکملهای مصرفی
□ بررسی گروه خونی و Rh
□ بررسی کمخونی
□ انجام آزمایشهای روتین خون و ادرار طبق نظر پزشک
□ غربالگری عفونتهایی مانند HIV، سفلیس و هپاتیت B طبق دستور پزشک
□ شروع یا ادامه مکملهای مورد نیاز
□ برنامهریزی برای سونوگرافی مناسب
□ بررسی تغذیه
□ ترک سیگار، الکل و مواد مخدر
□ پرسش درباره فعالیت بدنی مناسب
□ مطرح کردن هر علامت یا نگرانی غیرمعمول با پزشک
یکی از مهمترین مکملها در این دوره اسیدفولیک است. ACOG توصیه میکند زنان باردار روزانه حداقل ۴۰۰ میکروگرم اسیدفولیک دریافت کنند و مقدار مورد نیاز کلی فولات در بارداری حدود ۶۰۰ میکروگرم در روز است. در شرایط خاص، مانند سابقه بارداری مبتلا به نقص لوله عصبی، مقدار بالاتر ممکن است توسط پزشک تجویز شود.
نکته مهم این است که مکمل بیشتر لزوماً بهتر نیست. مصرف خودسرانه دوزهای بالای ویتامینها میتواند مشکلساز باشد.
تغذیه مادر در دوران بارداری
بدن مادر در دوران بارداری برای رشد جفت، افزایش حجم خون و رشد جنین به مواد مغذی بیشتری نیاز دارد.
رژیم غذایی مناسب باید متنوع باشد و شامل منابع مختلف پروتئین، غلات کامل، سبزیجات، میوهها، لبنیات یا جایگزینهای مناسب و چربیهای مفید باشد.
برخی مواد مغذی اهمیت ویژهای دارند؛ از جمله:
-
آهن
-
اسیدفولیک
-
کلسیم
-
ویتامین D
-
ید
-
کولین
-
ویتامین B12
-
ویتامین C
-
اسیدهای چرب امگا ۳
برای مثال، نیاز روزانه آهن در بارداری برای بزرگسالان حدود ۲۷ میلیگرم است، اما مقدار مکمل مورد نیاز هر فرد باید بر اساس رژیم غذایی، آزمایشها و نظر پزشک تعیین شود.
نکات مهم ایمنی غذایی
□ گوشت، تخممرغ و غذاهای دریایی را به شکل کاملاً پخته مصرف کنید.
□ از شیر و محصولات لبنی غیرپاستوریزه پرهیز کنید.
□ ماهیهای پرجیوه را محدود یا حذف کنید.
□ ماهی خام و غذاهای دریایی خام مصرف نکنید.
□ میوه و سبزیجات را بهخوبی بشویید.
□ غذاهای فاسدشدنی را بهدرستی نگهداری کنید.
□ مصرف کافئین را محدود کنید.
ACOG مصرف کمتر از ۲۰۰ میلیگرم کافئین در روز را در دوران بارداری توصیه میکند. توجه داشته باشید کافئین فقط در قهوه نیست و در چای، شکلات، نوشابه و برخی نوشیدنیهای انرژیزا نیز وجود دارد.
فعالیت بدنی در بارداری
بارداری به معنی بیتحرکی نیست. در بیشتر بارداریهای بدون عارضه، فعالیت بدنی مناسب میتواند بخشی از سبک زندگی سالم باشد.
ACOG توصیه میکند زنان باردار در صورت نداشتن منع پزشکی، حدود ۱۵۰ دقیقه فعالیت هوازی با شدت متوسط در هفته داشته باشند. پیادهروی سریع یکی از نمونههای ساده این فعالیتهاست.
اما نوع و شدت فعالیت باید با شرایط مادر هماهنگ باشد. اگر بارداری پرخطر است، خونریزی وجود دارد، مشکل جفت یا برخی عوارض دیگر مطرح است، برنامه ورزشی باید با نظر پزشک تعیین شود.
چک لیست مراقبت های پزشکی در سه ماهه دوم
سه ماهه دوم معمولاً با کاهش برخی علائم اولیه مانند تهوع همراه است، اما مراقبتهای منظم همچنان ضروری هستند.
در این دوره مواردی مانند فشار خون، وزن، رشد جنین و برخی آزمایشها پیگیری میشوند.
بر اساس توصیههای WHO، غربالگری دیابت بارداری معمولاً در هفتههای ۲۴ تا ۲۸ انجام میشود و اندازهگیری فشار خون و بررسی علائم پرهاکلامپسی از بخشهای مهم مراقبتهای دوران بارداری است.
چک لیست سه ماهه دوم
□ حضور در ویزیتهای تعیینشده
□ کنترل فشار خون
□ پیگیری وزن
□ انجام آزمایشهای توصیهشده
□ انجام غربالگری دیابت بارداری در زمان مناسب
□ بررسی رشد جنین
□ پیگیری سونوگرافیهای لازم
□ ادامه مکملهای تجویزشده
□ توجه به حرکات جنین در زمانی که پزشک توصیه کرده است
□ توجه به علائم غیرطبیعی مانند خونریزی، درد شدید یا خروج مایع
□ مراقبت از سلامت دهان و دندان
مراقبت از مادر در سه ماهه سوم
در سه ماهه سوم، بدن مادر بیش از گذشته تحت فشار فیزیکی قرار میگیرد. افزایش وزن رحم، فشار روی مثانه، کمردرد، تورم پاها، مشکلات خواب و تنگی نفس خفیف میتواند رخ دهد؛ اما نباید هر علامتی را طبیعی فرض کرد.
در این مرحله علاوه بر ادامه مراقبتهای معمول، رشد جنین، فشار خون، علائم پرهاکلامپسی و حرکات جنین اهمیت بیشتری پیدا میکنند.
WHO اندازهگیری رشد جنین و ارتفاع رحم را بعد از حدود هفته ۲۴، پایش حرکات جنین در سه ماهه سوم و آمادهسازی برای زایمان و شرایط اورژانسی را از اجزای مراقبت دوران بارداری میداند.
چک لیست سه ماهه سوم
□ ادامه مراجعات منظم
□ کنترل فشار خون
□ بررسی رشد جنین
□ توجه به حرکات جنین
□ انجام آزمایشهای مورد نیاز
□ بررسی وضعیت کمخونی در صورت نیاز
□ پیگیری واکسنهای توصیهشده
□ برنامهریزی برای محل زایمان
□ آماده کردن وسایل مورد نیاز مادر و نوزاد
□ مشخص کردن مسیر و وسیله رفتوآمد به محل زایمان
□ صحبت درباره روشهای کنترل درد زایمان
□ آشنایی با علائم شروع زایمان
□ برنامهریزی برای دوران پس از تولد نوزاد
واکسیناسیون در بارداری
واکسیناسیون یکی از بخشهای مهم مراقبت دوران بارداری است، اما نوع و زمان واکسن باید با توجه به کشور، وضعیت ایمنی مادر، سابقه واکسیناسیون و توصیه پزشک مشخص شود.
بنابراین بهتر است مادر در اولین مراجعه، سابقه واکسنهای خود را در اختیار پزشک یا ماما قرار دهد.
داروها؛ حتی داروهای بدون نسخه
یکی از اشتباهات رایج، تصور بیخطر بودن داروهایی است که بدون نسخه از داروخانه تهیه میشوند.
در بارداری قبل از مصرف هر دارو، مکمل، داروی گیاهی یا فرآوردهای که قبلاً استفاده میکردید، با پزشک یا داروساز مشورت کنید.
از طرف دیگر، قطع خودسرانه داروی تجویزی نیز درست نیست. برخی بیماریها اگر درمان نشوند میتوانند برای مادر و بارداری خطرناک باشند. بنابراین تصمیم درباره ادامه، تغییر یا قطع دارو باید با پزشک انجام شود.
سلامت روان؛ بخش فراموش شده مراقبت از مادر
مراقبت از مادر فقط اندازهگیری فشار خون و انجام آزمایش نیست.
اضطراب، نگرانی، غمگینی، ترس از زایمان و نگرانی درباره سلامت جنین ممکن است در بارداری ایجاد شوند. اما اگر این احساسات شدید، مداوم یا مختلکننده زندگی روزمره شوند، باید جدی گرفته شوند.
ACOG توصیه میکند افسردگی و اضطراب در مراقبتهای دوران بارداری با ابزارهای استاندارد غربالگری شوند و در صورت وجود مشکل، ارزیابی و درمان مناسب انجام شود.
برای مراقبت از سلامت روان:
□ درباره نگرانیهایتان با فرد قابل اعتماد صحبت کنید.
□ سوالهایتان را قبل از مراجعه یادداشت کنید.
□ اطلاعات پزشکی را از منابع معتبر دریافت کنید.
□ از جستوجوی مداوم علائم در اینترنت خودداری کنید.
□ خواب و استراحت کافی را جدی بگیرید.
□ در صورت اجازه پزشک فعالیت بدنی داشته باشید.
□ اگر اضطراب یا غمگینی زندگی روزمره شما را مختل کرده است، از متخصص کمک بگیرید.
علائمی که نباید منتظر ویزیت بعدی بمانند
برخی علائم نیازمند ارزیابی سریع پزشکی هستند؛ از جمله خونریزی، درد شدید شکم، سردرد شدید، تب بالا، تورم غیرمعمول و سایر علائم هشداردهنده. WHO نیز بر آگاهی مادر از علائم خطر و محل دریافت مراقبت فوری تأکید دارد.
در اواخر بارداری، کاهش واضح حرکات جنین، خروج مایع از واژن، خونریزی یا علائم شدید نیز باید سریعاً بررسی شوند.
چک لیست نهایی مادر باردار
اگر بخواهیم تمام مطالب را در یک فهرست کوتاه خلاصه کنیم:
□ مراقبتهای بارداری را از ابتدای بارداری شروع کنم.
□ ویزیتهای تعیینشده را منظم انجام دهم.
□ آزمایشها و سونوگرافیهای لازم را در زمان مناسب انجام دهم.
□ فشار خون و سایر شاخصهای مهم را پیگیری کنم.
□ مکملها را طبق دستور مصرف کنم.
□ تغذیه متنوع و متعادل داشته باشم.
□ آب کافی بنوشم.
□ از الکل، سیگار و مواد مخدر دوری کنم.
□ کافئین را محدود کنم.
□ فعالیت بدنی مناسب داشته باشم، اگر منع پزشکی ندارم.
□ مراقب ایمنی غذایی باشم.
□ دارو را خودسرانه شروع یا قطع نکنم.
□ سلامت روانم را جدی بگیرم.
□ علائم هشداردهنده را بشناسم.
□ برای زایمان و روزهای بعد از تولد نوزاد برنامه داشته باشم.
□ سوالها و نگرانیهایم را از پزشک یا ماما بپرسم.
جمع بندی
مراقبت از مادر باردار یک برنامه یکروزه نیست؛ مجموعهای از مراقبتهای پیوسته است که از ابتدای بارداری تا زمان زایمان ادامه پیدا میکند. آزمایشها و سونوگرافیها تنها بخشی از این مسیر هستند. تغذیه، مکملها، فعالیت بدنی، سلامت روان، کنترل فشار خون، توجه به حرکات جنین و شناخت علائم خطر نیز اهمیت دارند.
مهم تر از همه اینکه هر بارداری شرایط مخصوص خود را دارد. بنابراین این چکلیست میتواند برای نظم دادن به مراقبتها مفید باشد، اما جایگزین برنامهای که پزشک یا ماما بر اساس شرایط فردی مادر تعیین میکند نیست.