انواع سونوگرافی بارداری چیست و هر کدام چه چیزی را نشان می دهد؟
سونوگرافی بارداری چه زمانی انجام می شود؟ با انواع سونوگرافی، NT، آنومالی، رشد جنین، داپلر و کاربرد هرکدام در بارداری آشنا شوید.
زمان انواع سونوگرافی در بارداری
سونوگرافی در بارداری؛ انواع، زمان انجام و کاربرد هر سونوگرافی
سونوگرافی یکی از مهمترین ابزارهای تصویربرداری در دوران بارداری است که به پزشک اجازه میدهد وضعیت رحم، جنین، جفت و مایع آمنیوتیک را بررسی کند.
اما یک تصور اشتباه رایج این است که همه زنان باید در ماههای مشخصی دقیقاً یک تعداد سونوگرافی یکسان انجام دهند. در واقع، تعداد و زمان سونوگرافیها به شرایط مادر، سن بارداری، نتایج آزمایشها، وضعیت جنین و نظر پزشک بستگی دارد.
سازمان جهانی بهداشت انجام یک سونوگرافی پیش از هفته ۲۴ بارداری را برای برآورد سن بارداری، تشخیص بهتر برخی ناهنجاریهای جنینی و بارداری چندقلویی توصیه کرده است. این توصیه در سال ۲۰۲۲ نیز بهروزرسانی و تأیید شده است.
سونوگرافی بارداری چیست؟
سونوگرافی از امواج صوتی با فرکانس بالا برای ایجاد تصویر استفاده میکند.
برخلاف تصویربرداریهایی مانند رادیوگرافی، سونوگرافی از اشعه یونیزان استفاده نمیکند.
پزشک میتواند با کمک سونوگرافی اطلاعات مختلفی درباره:
-
محل بارداری
-
تعداد جنینها
-
رشد جنین
-
وضعیت جفت
-
مایع آمنیوتیک
-
برخی ساختارهای بدن جنین
-
وضعیت رحم و تخمدانها
به دست آورد.
اولین سونوگرافی بارداری چه زمانی انجام می شود؟
زمان اولین سونوگرافی برای همه زنان یکسان نیست.
ممکن است پزشک در اوایل بارداری، بسته به تاریخ آخرین قاعدگی، علائم مادر، سابقه پزشکی یا نیاز به تأیید محل و روند بارداری، سونوگرافی درخواست کند.
در اوایل بارداری معمولاً از سونوگرافی برای بررسی مواردی مانند:
-
محل بارداری
-
تعداد جنین
-
سن بارداری
-
رشد اولیه
-
ضربان قلب در زمانی که قابل مشاهده باشد
استفاده میشود.
سونوگرافی سه ماهه اول
سهماهه اول از نظر رشد اولیه جنین دوره مهمی است.
در این دوره، سونوگرافی میتواند به تعیین دقیقتر سن بارداری کمک کند.
WHO تأکید میکند که سونوگرافی قبل از ۲۴ هفته میتواند برای تخمین سن بارداری، تشخیص بارداری چندقلویی و شناسایی برخی ناهنجاریهای جنینی مفید باشد.
تعیین دقیق سن بارداری در ادامه مسیر اهمیت دارد، زیرا زمانبندی بسیاری از آزمایشها و تصمیمهای مراقبتی بر اساس سن بارداری انجام میشود.
سونوگرافی واژینال چیست؟
در هفتههای ابتدایی بارداری ممکن است پزشک از سونوگرافی واژینال استفاده کند.
در این روش، پروب مخصوص داخل واژن قرار میگیرد تا تصویر دقیقتری از رحم و بارداری اولیه ایجاد شود.
سونوگرافی واژینال بهخصوص در مراحل خیلی ابتدایی بارداری میتواند برای مشاهده ساختارهای کوچکتر مفید باشد.
این روش توسط فرد آموزشدیده انجام میشود و معمولاً یک روش استاندارد در بررسی برخی شرایط ابتدای بارداری است.
سونوگرافی شکمی چیست؟
در سونوگرافی شکمی، پروب روی شکم مادر قرار میگیرد.
این روش در بسیاری از بررسیهای سهماهه دوم و سوم کاربرد دارد.
معمولاً ژل مخصوص روی پوست شکم قرار داده میشود تا انتقال امواج صوتی بهتر انجام شود.
سونوگرافی NT چیست؟
NT مخفف Nuchal Translucency یا ضخامت پشت گردن جنین است.
اندازهگیری NT در یک بازه مشخص از سهماهه اول میتواند بخشی از برنامه غربالگری برخی اختلالات کروموزومی باشد.
نکته بسیار مهم این است که NT یک آزمایش غربالگری است، نه تشخیص قطعی.
یعنی نتیجه غیرطبیعی بهتنهایی ثابت نمیکند که جنین دچار یک اختلال کروموزومی است.
در صورت وجود نتیجه غیرطبیعی، پزشک ممکن است آزمایشها یا بررسیهای تکمیلی را پیشنهاد کند.
سونوگرافی آنومالی چیست؟
سونوگرافی آنومالی یا سونوگرافی ساختاری جنین یکی از مهمترین بررسیهای تصویری سهماهه دوم است.
در این سونوگرافی ساختارهای مختلف بدن جنین با دقت بیشتری بررسی میشوند.
این بررسی معمولاً در حدود هفتههای ۱۸ تا ۲۲ بارداری انجام میشود.
هدف آن بررسی ساختار جنین و شناسایی برخی ناهنجاریهای قابل مشاهده است.
در سونوگرافی آنومالی چه چیزهایی بررسی میشود؟
بسته به شرایط و امکانات، موارد مختلفی بررسی میشوند، از جمله:
مغز
ساختارهای اصلی مغز و شکل جمجمه بررسی میشوند.
صورت
برخی ساختارهای صورت، از جمله لبها و سایر بخشهای قابل مشاهده، بررسی میشوند.
ستون فقرات
پیوستگی و شکل ستون فقرات بررسی میشود.
قلب
ساختار قلب و برخی نماهای استاندارد آن بررسی میشوند.
شکم
معده، کلیهها، مثانه و سایر ساختارهای قابل مشاهده ارزیابی میشوند.
اندامها
دستها، پاها و استخوانهای اصلی بررسی میشوند.
جفت
محل قرارگیری جفت نیز بررسی میشود.
مایع آمنیوتیک
مقدار مایع آمنیوتیک نیز میتواند ارزیابی شود.
سونوگرافی رشد جنین چیست؟
گاهی پزشک برای بررسی روند رشد جنین، سونوگرافی رشد درخواست میکند.
در این سونوگرافی اندازههایی مانند:
-
دور سر
-
اندازه شکم
-
طول استخوان ران
و سایر پارامترها اندازهگیری میشوند.
بر اساس این اندازهها، وزن تخمینی جنین محاسبه میشود.
اما باید توجه داشت که وزن تخمینی سونوگرافی با وزن واقعی جنین یکسان نیست و همیشه مقداری خطای اندازهگیری وجود دارد.
چه زمانی سونوگرافی رشد لازم می شود؟
برای همه مادران یک برنامه یکسان وجود ندارد.
اگر پزشک درباره رشد جنین نگرانی داشته باشد یا عواملی مانند بیماریهای مادر، فشار خون، مشکلات جفت یا یافتههای غیرطبیعی وجود داشته باشد، ممکن است سونوگرافیهای بیشتری درخواست شود.
در بارداریهای بدون عارضه، ارزیابی رشد معمولاً با مراقبتهای معمول و اندازهگیریهای بالینی شروع میشود و در صورت وجود اختلاف یا نگرانی، سونوگرافی به کار میرود. ACOG نیز اندازهگیری ارتفاع رحم را از حدود هفته ۲۴ بهعنوان یکی از روشهای پایش رشد در بارداری بدون عارضه مطرح میکند.
داپلر در سونوگرافی بارداری چیست؟
داپلر نوعی فناوری سونوگرافی است که برای بررسی جریان خون استفاده میشود.
در بعضی بارداریها، پزشک ممکن است جریان خون در عروق مشخصی را بررسی کند.
این بررسی میتواند در ارزیابی برخی شرایط مربوط به جفت، رشد جنین یا وضعیت گردش خون جنین کاربرد داشته باشد.
اما داپلر لزوماً برای همه زنان باردار بهصورت روتین لازم نیست.
سونوگرافی سه بعدی و چهاربعدی چیست؟
سونوگرافی سهبعدی تصاویر حجمی از جنین ارائه میدهد.
سونوگرافی چهاربعدی در واقع تصویربرداری سهبعدی در طول زمان است و امکان مشاهده حرکت جنین را فراهم میکند.
این روشها میتوانند تصاویر جذاب و قابل فهمی از صورت و حرکات جنین ایجاد کنند، اما استفاده پزشکی از آنها باید بر اساس نیاز و هدف مشخص باشد.
سونوگرافی سهبعدی و چهاربعدی نباید صرفاً به دلیل جنبه تصویری آن، جایگزین بررسیهای استاندارد پزشکی شوند.
آیا سونوگرافی برای جنین بیخطر است؟
سونوگرافی پزشکی سالهاست در مراقبتهای بارداری استفاده میشود.
WHO استفاده از سونوگرافی پیش از ۲۴ هفته را در چارچوب مراقبت بارداری توصیه میکند.
با این حال، اصل مهم این است که تصویربرداری پزشکی با هدف مشخص و توسط فرد آموزشدیده انجام شود.
به همین دلیل بهتر است مادر از انجام سونوگرافیهای غیرضروری صرفاً برای گرفتن عکس یا فیلم، بدون هدف پزشکی مشخص، خودداری کند.
آیا انجام سونوگرافی زیاد بهتر است؟
نه لزوماً.
تعداد بیشتر سونوگرافی بهتنهایی به معنای مراقبت بهتر نیست.
اگر بارداری طبیعی و کمخطر باشد، پزشک ممکن است تعداد محدودی سونوگرافی را کافی بداند.
اگر بارداری پرخطر باشد، ممکن است بررسیهای بیشتری نیاز باشد.
بنابراین برنامه سونوگرافی باید بر اساس نیاز مادر و جنین تنظیم شود.
تفاوت سونوگرافی پزشکی با سونوگرافی تفریحی
سونوگرافی پزشکی برای پاسخ دادن به یک سؤال بالینی انجام میشود.
مثلاً:
-
سن بارداری چقدر است؟
-
رشد جنین مناسب است؟
-
جفت کجا قرار دارد؟
-
آیا مایع آمنیوتیک مناسب است؟
-
آیا ساختارهای جنین طبیعی به نظر میرسند؟
اما سونوگرافی تفریحی بیشتر برای گرفتن تصاویر یادگاری انجام میشود.
برای مراقبت از مادر و جنین، سونوگرافی پزشکی اولویت دارد.
آیا نتیجه سونوگرافی همیشه قطعی است؟
خیر.
سونوگرافی یک ابزار بسیار ارزشمند است، اما محدودیتهایی دارد.
برای مثال، وضعیت قرارگیری جنین، میزان مایع آمنیوتیک، اندازه جنین، چاقی مادر، سن بارداری و کیفیت دستگاه میتوانند روی کیفیت تصویر تأثیر بگذارند.
همچنین همه ناهنجاریها با سونوگرافی قابل تشخیص نیستند.
بنابراین «طبیعی بودن سونوگرافی» به معنی تضمین سلامت کامل جنین از هر نظر نیست.
اگر در سونوگرافی نکته غیرطبیعی دیده شود چه می شود؟
اولین قدم معمولاً بررسی دقیقتر یافته است.
گاهی یک یافته فقط یک تفاوت طبیعی است و نیاز به اقدام خاصی ندارد.
گاهی نیز پزشک ممکن است سونوگرافی تخصصیتر، آزمایش خون، مشاوره ژنتیک یا بررسی دیگری را پیشنهاد کند.
مادر نباید صرفاً با شنیدن یک عبارت پزشکی در گزارش سونوگرافی تصور کند که حتماً مشکل جدی وجود دارد.
تفسیر گزارش باید در کنار سن بارداری، سابقه پزشکی، آزمایشها و سایر یافتهها انجام شود.
سونوگرافی و تعیین جنسیت جنین
جنسیت جنین ممکن است در سونوگرافیهای بارداری قابل مشاهده باشد، اما میزان اطمینان آن به سن بارداری، وضعیت قرارگیری جنین و کیفیت تصویر بستگی دارد.
سونوگرافی پزشکی اساساً برای بررسی سلامت و ساختار جنین انجام میشود، نه صرفاً تعیین جنسیت.
آیا سونوگرافی میتواند سلامت کامل جنین را تضمین کند؟
خیر.
این نکته برای جلوگیری از اضطراب یا اطمینان کاذب اهمیت دارد.
سونوگرافی میتواند بسیاری از ساختارها و برخی مشکلات را بررسی کند، اما همه بیماریها یا اختلالات را نمیتوان با آن تشخیص داد.
برخی مشکلات ممکن است به آزمایش خون، تستهای ژنتیکی، MRI جنین یا بررسیهای تخصصی دیگر نیاز داشته باشند.
جدول کلی زمان و هدف سونوگرافی ها
| نوع بررسی | زمان تقریبی | هدف اصلی |
|---|---|---|
| سونوگرافی اولیه | اوایل بارداری | محل بارداری، تعداد جنین و بررسی رشد اولیه |
| سونوگرافی سهماهه اول | حدود سهماهه اول | سن بارداری و برخی ارزیابیهای اولیه |
| NT | در بازه مناسب سهماهه اول | بخشی از غربالگری برخی اختلالات کروموزومی |
| سونوگرافی آنومالی | حدود هفته ۱۸ تا ۲۲ | بررسی ساختار جنین |
| سونوگرافی رشد | بر اساس نیاز | بررسی رشد جنین |
| داپلر | بر اساس شرایط | بررسی جریان خون |
| سونوگرافیهای پایانی | بر اساس شرایط | وضعیت جنین، جفت، مایع آمنیوتیک و سایر موارد مورد نیاز |
این جدول یک راهنمای عمومی است و برنامه واقعی باید توسط پزشک یا ماما تعیین شود.
چه زمانی ممکن است سونوگرافی بیشتری لازم باشد؟
در شرایطی مانند:
-
بارداری چندقلویی
-
شک به اختلال رشد جنین
-
فشار خون بالا
-
دیابت یا برخی بیماریهای مادر
-
مشکلات جفت
-
کاهش یا افزایش غیرطبیعی مایع آمنیوتیک
-
کاهش حرکات جنین
-
یافته غیرطبیعی در سونوگرافی قبلی
-
بعضی نتایج غیرطبیعی آزمایشها
ممکن است پزشک سونوگرافیهای بیشتری درخواست کند.
سونوگرافی و مراقبت منظم بارداری
سونوگرافی تنها یکی از بخشهای مراقبت بارداری است.
WHO مراقبت بارداری را مجموعهای از ارزیابیهای مادر و جنین، غربالگری، پیشگیری، مشاوره و حمایت میداند.
بنابراین حتی اگر سونوگرافی طبیعی باشد، مراجعههای منظم، کنترل فشار خون، بررسی آزمایشها، تغذیه مناسب و توجه به علائم مادر همچنان اهمیت دارند.
جمع بندی
سونوگرافی یکی از مهمترین ابزارهای مراقبت از بارداری است، اما برنامه آن برای همه زنان یکسان نیست.
سونوگرافی اولیه میتواند به تعیین سن و وضعیت بارداری کمک کند؛ بررسیهای سهماهه اول ممکن است بخشی از غربالگری باشند؛ سونوگرافی آنومالی برای بررسی ساختار جنین اهمیت دارد و سونوگرافی رشد یا داپلر در شرایط خاص مورد استفاده قرار میگیرند.
WHO انجام یک سونوگرافی پیش از هفته ۲۴ را برای اهداف مشخص مراقبت بارداری توصیه کرده است.
مهمترین نکته این است که سونوگرافی را بر اساس نیاز پزشکی انجام دهید، نه صرفاً تعداد بیشتر.
و در نهایت، هیچ سونوگرافی بهتنهایی نمیتواند سلامت کامل مادر و جنین را تضمین کند؛ سونوگرافی باید در کنار معاینه، آزمایشها و مراقبت منظم بارداری تفسیر شود.