چطور بدون داد زدن کودکمان را تربیت کنیم؟
چطور بدون داد زدن کودک را تربیت کنیم؟ با مرزبندی روشن، گفت‌وگوی آرام، پیامد منطقی و توجه به رفتارهای مثبت، تربیتی سالم‌تر داشته باشیم.
چطور بدون داد زدن رفتار کودک را مدیریت کنیم؟
چطور بدون داد زدن کودکمان را تربیت کنیم؟ راهکارهای عملی برای والدین
تربیت کودک همیشه آرام و بدون چالش نیست. گاهی کودک چند بار یک رفتار را تکرار می‌کند، به حرف والدین گوش نمی‌دهد، اسباب‌بازی‌هایش را جمع نمی‌کند یا درست در زمانی که مادر و پدر خسته‌اند شروع به گریه و اعتراض می‌کند. در چنین لحظه‌هایی ممکن است والد احساس کند تنها راهی که باقی مانده، بلند کردن صداست.
اما داد زدن اگرچه ممکن است در همان لحظه کودک را متوقف کند، لزوماً به او یاد نمی‌دهد که چرا رفتار او مناسب نبوده و دفعه بعد چه کاری باید انجام دهد. آکادمی اطفال آمریکا تأکید می‌کند که داد زدن، تحقیر کردن و تنبیه خشن روش‌های مؤثری برای آموزش رفتار مناسب نیستند و می‌توانند پیامدهای منفی داشته باشند. در مقابل، تعیین قانون روشن، پیامد منطقی، توجه به رفتار مثبت و الگوسازی از روش‌های سالم‌تر هستند.
چرا والدین داد می زنند؟
قبل از اینکه بخواهیم داد زدن را کنار بگذاریم، باید دلیل آن را بشناسیم. خستگی، فشار کاری، کمبود خواب، نگرانی‌های مالی، اختلاف بین والدین و تکرار یک رفتار از سوی کودک می‌تواند آستانه تحمل والد را پایین بیاورد.
بنابراین اگر گاهی کنترل خود را از دست می‌دهید، به این معنا نیست که والد بدی هستید. مسئله مهم این است که این رفتار را بشناسید و برای تغییر آن برنامه داشته باشید.
یک سؤال ساده می‌تواند کمک‌کننده باشد:
«الان از رفتار کودک عصبانی هستم یا از شرایط خودم؟»
گاهی پاسخ این سؤال نشان می‌دهد که مشکل فقط رفتار کودک نیست.
قبل از واکنش، مکث کنید
یکی از ساده‌ترین روش‌ها برای جلوگیری از داد زدن، ایجاد یک فاصله کوتاه بین رفتار کودک و واکنش والد است.
اگر کودک کاری انجام داد که شما را عصبانی کرد، لازم نیست همان لحظه واکنش نشان دهید. چند نفس آرام بکشید، کمی فاصله بگیرید و بعد صحبت کنید.
مثلاً به جای:
«چند بار باید بهت بگم این کار رو نکن؟!»
می‌توانید بگویید:
«من الان عصبانی هستم. چند لحظه صبر می‌کنم، بعد درباره‌اش صحبت می‌کنیم.»
این جمله به کودک هم یک مهارت مهم یاد می‌دهد: احساسات شدید را می‌توان مدیریت کرد، بدون اینکه به دیگران آسیب بزنیم.
کودک بیشتر از چیزی که والدین می‌گویند، از رفتار آنها یاد می‌گیرد. والدینی که هنگام عصبانیت تلاش می‌کنند آرام بمانند، در واقع مهارت تنظیم هیجان را به کودک آموزش می‌دهند.
به جای «نکن»، رفتار جایگزین را بگویید
یکی از اشتباهات رایج در تربیت کودک استفاده زیاد از کلمات منفی است.
«ندو!»
«داد نزن!»
«دست نزن!»
«نریز!»
«اذیت نکن!»
کودک ممکن است فقط بداند چه کاری ممنوع است، اما نداند رفتار درست چیست.
بهتر است دستور را مشخص و کوتاه بیان کنید.
به جای «ندو» بگویید:
«اینجا آرام راه می‌ریم.»
به جای «داد نزن» بگویید:
«اگر چیزی می‌خوای، با صدای آروم بهم بگو.»
به جای «اسباب‌بازی‌ها رو نریز» بگویید:
«اول این سه تا اسباب‌بازی رو جمع کنیم، بعد سراغ بازی بعدی بریم.»
قانون های کم اما روشن داشته باشید
کودک برای احساس امنیت به چارچوب نیاز دارد. فرزندپروری مثبت به معنای آزاد گذاشتن کودک برای انجام هر کاری نیست.
قوانین باید متناسب با سن کودک، روشن و قابل اجرا باشند. UNICEF نیز بر اهمیت قوانین روشن، ثابت و قابل فهم و اجرای آرام آنها تأکید می‌کند.
مثلاً به جای اینکه ده‌ها قانون در خانه داشته باشید، چند قانون اصلی تعیین کنید:
-
به بدن خودمان و دیگران آسیب نمی‌زنیم.
-
وقتی کسی صحبت می‌کند، نوبت او را رعایت می‌کنیم.
-
وسایل بعد از بازی جمع می‌شوند.
-
برای خواسته‌هایمان از کلمات استفاده می‌کنیم.
قانونی که یک روز اجرا شود و روز بعد نادیده گرفته شود، برای کودک گیج‌کننده است.
پیامد با تنبیه فرق دارد
اگر کودک قانون را رعایت نکرد، لازم نیست او را بترسانید یا تحقیر کنید.
پیامد منطقی باید تا حد امکان با رفتار ارتباط داشته باشد.
مثلاً اگر کودک عمداً اسباب‌بازی را پرت می‌کند، می‌توان گفت:
«می‌بینم الان نمی‌تونی با این اسباب‌بازی با احتیاط بازی کنی. فعلاً آن را کنار می‌گذاریم و وقتی آماده بودی دوباره امتحان می‌کنیم.»
این پیام با «اگر یک بار دیگه پرت کنی می‌زنمت» کاملاً متفاوت است.
هدف تربیت، ترساندن کودک نیست؛ هدف این است که کودک به تدریج ارتباط میان انتخاب و نتیجه را یاد بگیرد.
رفتار خوب را ببینید
گاهی والدین زمانی که کودک رفتار نامناسب دارد بسیار سریع واکنش نشان می‌دهند، اما رفتارهای خوب او را عادی فرض می‌کنند.
کودک اسباب‌بازی‌هایش را جمع می‌کند و کسی چیزی نمی‌گوید؛ اما وقتی آنها را روی زمین می‌ریزد، والد فوراً واکنش نشان می‌دهد.
بهتر است رفتار مثبت را مشخص و دقیق تشویق کنیم:
«دیدم بدون اینکه بهت بگم اسباب‌بازی‌هات رو جمع کردی. این یعنی داری مسئولیت‌پذیرتر می‌شی.»
توجه مثبت به رفتار مطلوب یکی از اصول مهم فرزندپروری مثبت است.
اگر داد زدیم، چه کنیم؟
قرار نیست والدین هیچ‌وقت اشتباه نکنند.
اگر یک روز فریاد زدید، بعداً با کودک صحبت کنید:
«مامان امروز خیلی عصبانی شد و بلند صحبت کرد. این روش خوبی نبود. من باید احساس عصبانیت خودم رو بهتر مدیریت می‌کردم.»
این کار اقتدار والد را از بین نمی‌برد. برعکس، به کودک نشان می‌دهد انسان‌ها مسئول رفتار خود هستند و می‌توانند اشتباه خود را اصلاح کنند.
یک نکته مهم
بدون داد زدن تربیت کردن به معنی بی‌قانون بودن نیست. کودک به والدینی نیاز دارد که هم مهربان باشند و هم مرزهای مشخص داشته باشند.
هدف این نیست که همیشه کودک را راضی نگه داریم؛ هدف این است که به او کمک کنیم کم‌کم مهارت کنترل احساسات، حل مسئله، احترام و مسئولیت‌پذیری را یاد بگیرد.
فرزندپروری مثبت یعنی به جای اینکه فقط بپرسیم «چطور جلوی این رفتار را بگیرم؟»، بپرسیم:
«چطور می‌توانم به کودک یاد بدهم دفعه بعد چه رفتار بهتری داشته باشد؟»
این تغییر نگاه، یکی از مهم‌ترین قدم‌ها برای ساختن رابطه‌ای سالم‌تر میان والد و کودک است.