با تغییرات طبیعی بدن و روحیه پس از زایمان، شروع شیردهی، غم پس از زایمان و علائم هشداری که به مراقبت فوری نیاز دارند آشنا شوید.
تولد نوزاد معمولاً پایان دوران انتظار و شروع مرحله‌ای تازه است؛ اما روزهای اول پس از زایمان می‌توانند با خستگی، درد، تغییرات هورمونی، خونریزی، دشواری شیردهی و احساسات متناقض همراه باشند.
بعضی مادران انتظار دارند بلافاصله پس از تولد فرزندشان احساس شادی و آرامش کنند. وقتی به‌جای این احساس، گریه، نگرانی یا سردرگمی را تجربه می‌کنند، ممکن است تصور کنند مشکلی در آن‌ها وجود دارد.
درحالی‌که بدن و ذهن پس از زایمان به زمان نیاز دارند تا با شرایط جدید سازگار شوند. شناخت تغییرات طبیعی و نشانه‌های خطر به مادر کمک می‌کند بداند چه زمانی استراحت و حمایت کافی است و چه زمانی باید از خدمات پزشکی استفاده کند.
پس از زایمان، چه زایمان طبیعی و چه سزارین، ترشحاتی خونی به نام لوچیا از واژن خارج می‌شود. این ترشحات شامل خون، مخاط و بافت‌های باقی‌مانده از روند بارداری هستند و بخشی از فرایند بهبود رحم محسوب می‌شوند.
در روزهای ابتدایی، خونریزی معمولاً قرمزتر و بیشتر است. به‌تدریج ممکن است رنگ آن به قهوه‌ای یا صورتی تغییر کند و سپس روشن‌تر شود. مقدار و مدت خونریزی در افراد مختلف متفاوت است و معمولاً طی چند هفته کاهش می‌یابد.
ممکن است هنگام برخاستن از خواب یا پس از فعالیت، مقدار ترشحات موقتاً بیشتر شود؛ اما خونریزی شدید یا رو به افزایش را نباید طبیعی فرض کرد.
اگر خونریزی ناگهان زیاد شد، پد بهداشتی در مدت کوتاهی کاملاً خیس شد، لخته‌های بزرگ دفع شدند یا سرگیجه، ضعف شدید، تپش قلب یا غش رخ داد، باید فوراً کمک پزشکی دریافت کنید.
رحم پس از زایمان به‌تدریج کوچک‌تر می‌شود و به وضعیت پیش از بارداری نزدیک می‌شود. این فرایند ممکن است با دردهای شبیه قاعدگی همراه باشد که گاهی هنگام شیردهی بیشتر احساس می‌شوند؛ زیرا ترشح اکسی‌توسین در پاسخ به شیردهی می‌تواند انقباض رحم را تحریک کند.
این دردها معمولاً در روزهای اول بیشتر هستند. بااین‌حال، درد شدید، رو به افزایش یا همراه با تب و ترشحات بدبو نیازمند بررسی پزشکی است.
پس از سزارین نیز درد محل برش و احساس کشیدگی ممکن است وجود داشته باشد. در صورت افزایش قرمزی، تورم، ترشح چرکی یا باز شدن زخم، باید با پزشک تماس گرفت.
در روزهای نخست، پستان‌ها معمولاً آغوز تولید می‌کنند؛ مایعی غلیظ و سرشار از ترکیبات ایمنی که برای نوزاد ارزشمند است. افزایش حجم شیر اغلب طی چند روز نخست اتفاق می‌افتد، هرچند زمان دقیق آن در افراد مختلف متفاوت است.
با شروع افزایش تولید شیر، پستان‌ها ممکن است سفت، سنگین یا حساس شوند. تماس پوست با پوست، شیردهی مکرر و قرارگیری صحیح دهان نوزاد روی پستان می‌توانند به شروع بهتر شیردهی کمک کنند.
اگر شیردهی دردناک است، نوزاد نمی‌تواند به‌خوبی پستان را بگیرد یا نشانه‌های کافی نبودن دریافت شیر وجود دارد، کمک گرفتن از ماما یا مشاور شیردهی اهمیت دارد.
تب همراه با ناحیه‌ای قرمز، داغ و دردناک در پستان ممکن است نشانه التهاب یا عفونت باشد و نیاز به ارزیابی دارد.
پس از تولد، سطح برخی هورمون‌ها به‌سرعت تغییر می‌کند. کم‌خوابی، درد، خستگی زایمان و مسئولیت مراقبت از نوزاد نیز بر وضعیت روانی مادر اثر می‌گذارند.
برخی مادران در روزهای نخست دچار حالتی به نام «غم پس از زایمان» یا Baby Blues می‌شوند. این حالت می‌تواند با گریه آسان، حساسیت عاطفی، تحریک‌پذیری، نگرانی و نوسان خلق همراه باشد.
این احساسات معمولاً در چند روز اول آغاز می‌شوند و طی حدود دو هفته کاهش می‌یابند. بااین‌حال، شدت و مدت علائم در افراد متفاوت است.
برای کمک به سازگاری در این دوره، بهتر است مادر تا حد امکان استراحت کند، از حمایت اطرافیان استفاده کند و درباره احساسات خود بدون ترس از قضاوت صحبت کند.
اما اگر غم یا اضطراب شدید باشد، عملکرد روزانه را مختل کند، بیش از دو هفته ادامه یابد یا در هر زمانی رو به بدتر شدن برود، ارزیابی تخصصی لازم است. برای دریافت کمک نباید حتماً تا پایان دو هفته صبر کرد.
افسردگی پس از زایمان یک مشکل سلامت روان است که ممکن است در هفته‌های اول یا ماه‌های پس از تولد ظاهر شود. این اختلال با ضعف شخصیت یا ناتوانی در مادری ارتباطی ندارد و قابل‌درمان است.
نشانه‌های احتمالی عبارت‌اند از:
غمگینی یا پوچی مداوم
از دست دادن علاقه به فعالیت‌های معمول
احساس گناه، بی‌ارزشی یا شکست
اضطراب شدید و نگرانی مداوم
مشکل در تمرکز یا تصمیم‌گیری
تغییرات خواب و اشتها فراتر از آنچه با مراقبت از نوزاد توضیح داده می‌شود
دشواری در برقراری ارتباط عاطفی با نوزاد
مادر مبتلا به افسردگی ممکن است نوزادش را دوست داشته باشد، اما به دلیل علائم بیماری نتواند شادی یا آرامش مورد انتظار را تجربه کند.
درمان می‌تواند شامل روان‌درمانی، حمایت اجتماعی و در صورت نیاز دارودرمانی باشد. انتخاب درمان باید با توجه به شدت علائم، شرایط مادر و شیردهی توسط متخصص انجام شود.
اگر مادر افکار آسیب رساندن به خود یا نوزاد دارد، یا دچار گیجی شدید، توهم، باورهای غیرواقعی یا آشفتگی غیرمعمول شده است، باید فوراً از خدمات اورژانسی کمک بگیرد. روان‌پریشی پس از زایمان یک وضعیت اورژانسی است.
خواب نوزاد در روزها و هفته‌های نخست معمولاً کوتاه و پراکنده است. به همین دلیل، مادر ممکن است نتواند خواب پیوسته و کافی داشته باشد. کمبود خواب می‌تواند تمرکز، تحمل فشار روانی و توانایی انجام کارهای روزمره را کاهش دهد.
برای مدیریت این شرایط، می‌توان بخشی از کارهای خانه را به اطرافیان سپرد، از زمان خواب نوزاد برای استراحت استفاده کرد و در صورت امکان، مراقبت شبانه را با همسر تقسیم کرد.
اگر مادر به‌شدت خسته است، نباید هنگام شیردهی روی مبل یا صندلی‌ای که احتمال خواب رفتن وجود دارد در وضعیت ناایمن قرار بگیرد. پس از شیردهی، نوزاد باید به پشت، روی سطح صاف و سفت و در فضای خواب جداگانه و ایمن قرار داده شود. بالش، پتوهای شل و وسایل نرم نباید در محل خواب نوزاد باشند.
پس از زایمان ممکن است دفع ادرار دشوار شود یا فرد احساس کند مثانه‌اش به‌طور کامل تخلیه نمی‌شود. یبوست نیز به دلیل کم‌آبی، تغییر رژیم غذایی، کاهش تحرک یا بعضی داروها شایع است.
نوشیدن مایعات کافی، مصرف غذاهای حاوی فیبر و تحرک ملایم در حد توصیه‌شده می‌توانند به بهبود یبوست کمک کنند.
بی‌اختیاری ادرار یا احساس سنگینی در لگن نیز ممکن است رخ دهد. تمرین‌های کف لگن برای بسیاری از زنان مفیدند، اما اگر درد، آسیب یا عارضه‌ای وجود دارد، بهتر است زمان و روش شروع تمرین با متخصص بررسی شود.
ناتوانی در دفع ادرار، درد شدید، تورم قابل‌توجه یا علائم رو به بدتر شدن نیازمند ارزیابی پزشکی است.
بدن پس از زایمان برای ترمیم بافت‌ها و، در صورت شیردهی، تولید شیر به انرژی و مواد مغذی کافی نیاز دارد. رژیم‌های محدودکننده و تلاش برای کاهش سریع وزن می‌توانند خستگی را بیشتر کنند.
یک الگوی غذایی متنوع شامل سبزیجات، میوه، غلات کامل، منابع پروتئینی، لبنیات یا جایگزین‌های مناسب و چربی‌های مفید می‌تواند به تأمین نیازهای بدن کمک کند.
نیاز به مکمل‌هایی مانند آهن به میزان خونریزی، نتایج آزمایش‌ها و وضعیت تغذیه بستگی دارد. بهتر است درباره ادامه مکمل‌های دوران بارداری و نیازهای جدید با پزشک مشورت شود.
پس از زایمان، زمان بازگشت به فعالیت بدنی به نوع زایمان، وضعیت بهبود و وجود عوارض بستگی دارد. پیاده‌روی آرام برای بسیاری از افراد مفید است، اما شروع ورزش سنگین باید متناسب با وضعیت فرد و توصیه تیم درمان باشد.
بعضی عوارض جدی پس از زایمان ممکن است حتی پس از ترخیص از بیمارستان ظاهر شوند. از جمله:
خونریزی شدید یا افزایش ناگهانی خونریزی
تب ۳۸ درجه سانتی‌گراد یا بیشتر
سردرد شدید یا مداوم، اختلال دید یا درد شدید بالای شکم
تنگی نفس، درد قفسه سینه یا غش
درد، قرمزی یا تورم یک‌طرفه ساق پا
درد شکمی شدید یا ترشحات بدبوی واژن
گیجی شدید یا افکار آسیب‌رسان
این نشانه‌ها ممکن است به مشکلاتی مانند خونریزی پس از زایمان، عفونت، پره‌اکلامپسی پس از زایمان یا لخته خون مربوط باشند. در موارد شدید یا ناگهانی، باید فوراً با اورژانس تماس گرفت.
|
تغییر |
روند معمول |
چه زمانی باید کمک گرفت؟ |
|---|---|---|
|
خونریزی واژینال |
کاهش تدریجی طی چند هفته |
خونریزی شدید یا رو به افزایش |
|
دردهای رحمی |
بیشتر در روزهای ابتدایی |
درد شدید، تب یا ترشح بدبو |
|
افزایش حجم شیر |
معمولاً طی چند روز اول |
مشکل در تغذیه نوزاد یا علائم عفونت پستان |
|
نوسان خلق |
معمولاً بهبود طی حدود دو هفته |
علائم شدید، ماندگار یا رو به بدتر شدن |
|
خستگی |
شایع به دلیل زایمان و کم‌خوابی |
ضعف شدید، غش یا علائم جسمی نگران‌کننده |
|
تغییرات دفع |
ممکن است موقت باشد |
ناتوانی در دفع ادرار یا درد شدید |
جمع بندی
روزهای اول پس از زایمان دوره سازگاری جسمی و روانی هستند. مادر به استراحت، تغذیه مناسب، حمایت عملی و فرصت یادگیری نیاز دارد. درعین‌حال، نباید خونریزی شدید، تب، سردرد شدید، تنگی نفس یا علائم جدی سلامت روان را بخشی عادی از مادر شدن دانست.
مراقبت از مادر به‌اندازه مراقبت از نوزاد اهمیت دارد. درخواست کمک نشانه ضعف نیست؛ بخشی از مراقبت ایمن و سالم پس از زایمان است.
